Recensie Ladders tegen wolken door Jan van Ginkel

Een heerlijk boek. Korter kan ik het niet samenvatten. De auteurs tonen overtuigend aan dat voor systeeminnovaties een nieuw type logica nodig is. Een logica gebaseerd op het ongewisse, op het contraire, op het inclusieve. Een a-logica dus. Systeeminnovaties vragen niet primair om de redenering van het hoofd, maar om de bekwaamheid van het hart. Complexiteit treed je niet tegemoet met modellen en concepten, nee, complexiteit wordt hanteerbaar door het liefdevol te omarmen. Niet het handelingsperspectief staat nog langer centraal, maar het hanteerbaar maken van wat zich aandient zonder dat het zich laat kennen.

Wat ik als kernbegrippen zie in dit boek, zijn de noties van patroonherkenning en ecosysteem. Moeilijke vraagstukken vragen om het doorgronden van oorzaken om daarop dan te kunnen reageren. Zo zijn we dat gewend. Complexe opgaven vragen echter om het verkennen van de onderliggende patronen die, naarmate de verkenning vordert, zich stukje bij beetje beter laten herkennen. Door op die patronen te interveniëren, verraadt het complexe systeem als het ware hoe het in elkaar zit. Ook de notie van het ecosysteem is een cruciaal aspect in dit boek. Een systeeminnovatie ‘in je eentje’ bewerkstellingen – of dat eentje nou een persoon of een organisatie is – is mijns inziens kansloos. Naar de aard van systeeminnovaties vraagt dat om een samenspel met een veelheid van actoren in alsmaar wisselende coalities. In al z’n tijdelijkheid. Wat vandaag werkt, moet je morgen al durven inwisselen voor iets anders omdat je vermoedt dat dat beter werkt. Zei ik zonet nog dat complexiteit relateert aan liefdevol omarmen, ik voeg nu toe: en het relateert aan het omarmen van tijdelijkheid. Het gaat zolang het gaat tot het niet meer gaat.

Al lezend, ben ik nieuwsgierig geworden in hoeverre de perspectieven in dit boek nog verder verrijkt zouden zijn als de auteurs sterker hadden laten meewegen dat een belangrijk kenmerk van de systeeminnovaties vandaag de dag niet alleen is dat er meerdere tegelijkertijd opgeld doen, maar dat ze veelal ook haaks en hoekig op elkaar staan. Vandaag past niets meer. Met een knipoog naar de ondertitel: is dat wellicht de opmaat naar het 6e innovatietijdperk? En, als we als samenleving de houder en hoeder zijn van een soort democratische licentie – ik bedoel te zeggen dat dit boek naar mijn smaak eigenlijk gaat over het hanteerbaar maken van waarden –, hoe beïnvloedt dat het excelleren waar de ondertitel ook over spreekt?

Terecht houden de auteurs een krachtig pleidooi voor storytelling. Misschien is storytelling wel het meest relevant om een succes te maken van systeeminnovaties. Omdat het appelleert aan het intersubjectieve, omdat zowel de een als de ander, hoe verschillend ook, zich vanuit de eigen beleving kan verbinden aan het grotere geheel. Storytelling brengt de story niet op één noemer, maar waardeert juist de uiteenlopende vertellingen van de participerende actoren. En daardoor ontstaat toch die collectieve noemer.

Ladders tegen wolken. En een heus 5-stappenplan. Willen de auteurs toch weer grip? Mijn eerste gedachte was: laat het nou gaan. Als je weggaat van ambitie en weggaat van de route erheen, dan sta je naar mijn overtuiging niet met lege handen. Want wat altijd blijft, is het brandend verlangen naar een nieuwe werkelijkheid èn de beweging die je altijd kunt organiseren. Het verbinden van bewegingen vanuit het vaste vertrouwen dat daardoor de toekomst zich ontvouwt en de systeeminnovaties als het ware naar je toekomen – volgens mij is dat wat werkelijk nodig is. En nu het goede nieuws: het is juist dít wat de auteurs in hun stappenplan proberen te stimuleren. Het gaat om stappen die de systeeminnovaties aanwakkeren door het eigenaarschap ervan te borgen en te delen. Een mooier woord dan eigenaarschap ken ik niet.

Als je systeeminnovaties min of meer associeert met wanorde en je erkent dat een stappenplan de richting van orde wijst, dan presenteert dit boek een fantastische balanceeract. Want in de wanorde is de orde al begrepen. Zelfs letterlijk. Een heerlijk boek dus.

Jan van Ginkel is concerndirecteur en loco-provinciesecretaris van Zuid-Holland.