Recensie Ladders tegen wolken door Marco Mud

Sommige boeken trekken je via hun titel hun kaften binnen. Met ‘Ladders tegen wolken’ gebeurde er bij mij daarnaast – prachtige titel overigens – ook nog wat anders. De titel ‘dwong’ mij tot een benadering; een bewuste leesbenadering van het boek want ‘ladders tegen wolken’, dat kan natuurlijk helemaal niet. Die ladders vallen, en worden voor je er erg in hebt steeds weer tegen de wolken aangezet een beetje zoals Sisyphus zijn steen steeds weer de berg oprolt.

Het aanbevelingswaardige aan het boek, is naar mijn mening het creatieve talent en de ‘praktische eruditie’ van de opstellers ervan. Met behulp daarvan zetten zij ladders op die tot hoog in de hemel reiken. Samen zijn ze in staat om een procesmatige aanpak voor complexe opgaven zoals systeeminnovaties te beschrijven. Een aanpak die het niveau van regulier project- en programmamanagement overstijgt en een handelingsrepertoire biedt waarmee je grip kunt krijgen. Een repertoire dat niet alleen creatief ontworpen is, maar zijn oorsprong en toetsing vindt in de alledaagse praktijk van de schrijvers.

Hoe hoog de ladders ook reiken en waaraan ze hun steun daar ook vinden – of niet, de ladders zijn hoe dan ook ferm op de grond gezet. En dat inspireert want wij allen doen ons op werk op de grond, de werkvloer waar het moet gebeuren. Maar is die werkvloer zodanig in beton gegoten dat hij uniform, voorspelbaar is zozeer dat hij een ferme basis biedt voor hoge ladders? Of is hij meer als een wolk, even mistig als ongrijpbaar? Want zou de werkvloer meer als een wolk dan als een betonvloer zijn dan kun je je afvragen of je het onbekende wel met (min of meer) bekende, lineaire methoden (processtappen 1 t/m x) kunt benaderen.

Ronald Heifetz denkt in ieder geval van niet. In zijn ‘The Practice of Adaptive Leadership’ betoogt hij dat vraagstukken die geen eenduidige probleemdefinitie kennen, geen te meten, te wegen en te tellen oplossing kennen en niet onder één bevoegdheid aan te pakken zijn; niet technisch van aard zijn zeg maar, juist met behulp van (collectief) leren aangepakt moeten worden. En juist dat element, dat leren, dat mis ik een beetje in ‘Ladders tegen wolken’. ‘Partijen moeten zich kunnen verplaatsen in elkaars werelden’, wordt bijvoorbeeld gesteld als Tip 6 op pagina 211. Maar hoe dat moet dat wordt naar mijn indruk – misschien heb ik ergens overheen gelezen? – niet, of in ieder geval voor mij niet beklijvend behandeld. En juist omdat de opgaven die in LtW benoemd worden groter zijn dan een enkelvoudige organisatie kan behappen, komt, samenwerken vanuit netwerken centraal te staan. En daarmee logischerwijze ook het leiderschap dat netwerken in tijdelijke samenwerkverbanden moet weten om te zetten.

Wat daarbij aan management allemaal kan komen kijken wordt in het boek treffend beschreven in met name proces en product termen. De uiteenzetting van de Value Case staat hier borg voor. Maar de derde ‘p’ na processen en producten in dit rijtje, die van personen, wordt naar mijn waarneming wel benoemd, maar niet helemaal passend uitgewerkt. Zie bijvoorbeeld de paragraaf ‘Verbinden van directie en operationeel niveau’ op pagina 165 waaruit (mij) blijkt dat deze niveaus als verschillende werelden blijven beschouwd. En mijn vraag is of op dit punt niet wat meer zou kunnen worden uitgedaagd; meer tot denken zou kunnen worden aangezet. Met name om bestuurders aan het denken te zetten over hun betrokkenheid en gedrag als voorwaarden voor realisatiesucces bijvoorbeeld. Wat hier mogelijk zou kunnen helpen is een aanpak die Relational Contracting – as opposed to Transactional contracting – wordt genoemd. Bij Relational Contracting worden niet alleen de producten in een (fase) overeenkomst beschreven, maar ook, en vooral de wijze waarop er (lerend) wordt samengewerkt. Waarbij betrokkenen zelf bespreken wat ze van elkaar verwachten, ook met betrekking tot risico’s, in hun taal, van begin tot eind. It’s a VUCA world after all.

De toekomst kan niet gekend worden, laat staan gecontracteerd en lineair gerealiseerd. Een lerende houding gedurende het proces op de werkvloer is daarom, denk ik, van cruciaal belang. Is het fundament immers stevig genoeg dan kunnen Ladders daadwerkelijk tegen Wolken worden gezet, en blijven staan.

Marco Mud is directeur van Activity Project Management Services.