Recensie Ladders tegen wolken door Rik Braams

Met het boek ‘Ladders tegen wolken’ laten Hans Bakker, Dirk-Jan de Bruijn en Michiel Jak zien hoe je als publieke instelling met moeilijk grijpbare systeeminnovaties om kan gaan. Elk hoofdstuk begeleidt ‘de held’ als het ware in een reis door het zogenoemde vijfde innovatietijdperk. In het vijfde innovatietijdperk staan het ecosysteem, partnerschap op gelijke basis en een collectieve value case centraal. Alleen op deze manier kan systeeminnovatie volgens de auteurs het hoofd bieden aan de huidige complexiteit, urgentie en snelheid van verandering.

De belangrijkste bijdragen van het boek zijn wat mij betreft de operationele antwoorden op de vraag: ‘hoe dan?’. We moeten als overheid meer werken met missiegedreven innovatiebeleid, maar hoe dan? We moeten als samenleving aan de gang met de grote socio-ecologische transities, maar hoe dan? We moeten als overheid daarvoor samen leren met andere stakeholders, maar hoe dan? We moeten deze geleerde lessen uittesten en opschalen, maar hoe dan? De meer dan honderd gezamenlijke jaren ervaring in de praktijk van de drie auteurs mondt uit in dit boek, inclusief een routekaart en concrete praktijkvoorbeelden en vol mooie motto’s en mantra’s van innovatie-experts. Dit geeft de lezer houvast in de continue zoektocht naar antwoorden op bovenstaande vragen.

Het mobiliteitsdomein staat voor een grote transitie-opgave. Structurele verandering is nodig om aan de verkeers- en logistieke behoefte te blijven voldoen, om te verduurzamen en onder andere bij te dragen aan de toekomstige, fossielvrije wereld. Hiervoor zijn systeeminnovaties cruciaal, die fundamenteel anders zijn dan enkelvoudige innovaties. Het doet denken aan wat econome en adviseur van de Europese Commissie Mariana Mazzucato voorstaat met missies; een helder, ambitieus doel, dat breed en publiekelijk gedragen is en multidisciplinair en cross-sectoraal wordt aangepakt met nieuwe oplossingen. Oké, maar hoe dan? Door onder andere systeeminnovatie (stap 1), brede verkenningen (in stap 2), coalities bouwen met storytelling en werken in ecosystemen (stap 3).

Het idee dat de overheid na een aantal decennia een terugtrekkende beweging heeft gemaakt en weer meer zelfbewust mag (en moet) optreden komt steeds vaker op. Transitiewetenschappers dichten de overheid belangrijke taken toe. Een overheid moet 1) richting geven, 2) governance creëren, 3) nieuwe ontwikkelingen stimuleren, 4) het oude, disfunctionele systeem afbreken en 5) zelf nieuwe vaardigheden opdoen. Oké, maar hoe dan? Door onder andere kwartier te maken bij nieuwe ontwikkelingen (p.49), door te experimenteren (p.78), door samen te werken met startups (142), learning by doing (zie casusbeschrijvingen van Truck Platooning, Modal Shift, Super EcoCombi, MONO), met portfolio’s (p.172) en door daarin patronen te herkennen, partijen met elkaar te verbinden en te communiceren naar een breed publiek (p.126).

So far, very good. Waar Ladders tegen Wolken beschrijft hoe met nieuwe ontwikkelingen vaart te maken, is het aan het gehele vakgebied om ook de ‘oké,-maar-hoe-dan-vraag’ te beantwoorden over de vierde taak die transitiewetenschappers de overheid toedelen: ‘het disfunctionele afbreken’. Nieuwe initiatieven opbouwen is cruciaal, maar op een gegeven moment, als deze volwassen genoeg zijn geworden, moet er voldoende druk ontwikkeld zijn op het oude systeem zodat de overgang naar het nieuwe systeem kan plaatsvinden. Het ‘X-curve’ model van hoogleraar Derk Loorbach geeft dit helder weer. Op een gegeven moment moeten onder andere waarden opnieuw prioriteit krijgen, beleid veranderen en financiële stromen verschuiven om impact te maken. De vraag is hier: hoe zelfbewust wil de overheid hierin zijn? Afbreken doet pijn, maar is samen met systeeminnovatie nodig voor systeemverandering.
Kortom, een helder boek dat een bijdrage levert aan de professionalisering van het denken over (en werken met) systeeminnovaties. Een aanrader voor eenieder die bezig is met innoveren op systeemniveau en op zoek is naar grip en wijze lessen uit de praktijk!

Rik Braams (MSc.) is Innovation Officer bij het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en PhD-student bij het Copernicus Institute of Sustainable Development. (profiel Universiteit Utrecht, LinkedIn)