Auteur: Asha Narain, hoofdredacteur Publiek Denken
Voor de podcast De kunst van transparantie sprak ik samen met Manuela Fun met Marja Wagenaar, voormalig Tweede Kamerlid en decision architect. Vanuit haar ervaring met politiek, bestuur en besluitvorming kijkt zij naar hoe keuzes tot stand komen en naar wat daarin zichtbaar wordt, of juist verborgen blijft. De aflevering van de podcast kreeg de toepasselijke titel De erfenis van geslotenheid. Toepasselijk, omdat gaandeweg ons gesprek duidelijk werd dat geslotenheid niet zomaar verdwijnt met nieuwe regels voor openheid.
In Nederland spreken we graag over openheid alsof die vanzelfsprekend is. Alsof ze geregeld is. Vastgelegd in wetten, procedures en rechten. En dat is ook zo: op papier is Nederland een van de meest transparante landen die er zijn. En toch schuurt er iets. Tijdens het gesprek werd dat niet zichtbaar in één groot moment, maar juist in kleine observaties. In hoe er wordt gesproken over timing. Over beeldvorming. Over het moment waarop informatie naar buiten komt. Of juist nog even niet.
Wat Marja Wagenaar benoemt, is dat wetgeving op orde kan zijn, terwijl de cultuur iets anders laat zien. Openheid bestaat dan wel, maar wordt tegelijk begrensd. Door voorzichtigheid. Door politieke druk. Door de wens om controle te houden over hoe informatie wordt ontvangen. Dan wordt transparantie iets anders dan alleen informatie beschikbaar stellen. Dan gaat het ook over de vraag: wanneer deel je iets? In welke vorm? Met welke toelichting? En hoeveel ruimte laat je voor wat nog onzeker, onaf of ongemakkelijk is?
Want als openheid steeds vaker samenvalt met het juiste moment, met strategische afwegingen en met het beheersen van beeldvorming, verschuift er iets. Misschien niet eens bewust. Soms lijkt het bijna een reflex: eerst ordenen, eerst duiden, eerst gladstrijken, en pas daarna zichtbaar maken.
Die reflex is begrijpelijk. Zeker in een omgeving waarin alles direct wordt beoordeeld, uitvergroot en politiek gemaakt. Maar precies daar ontstaat ook afstand. Want mensen voelen het wanneer informatie gestuurd is. Niet altijd in de inhoud, maar wel in de toon. In wat wordt gezegd. In wat wordt uitgesteld. In wat ontbreekt.
Wat mij in het gesprek vooral bezighield, is hoe direct dit raakt aan vertrouwen. Wantrouwen wordt vaak gezien als iets dat van buiten komt: polarisatie, sociale media, de tijdgeest. Maar het zegt ook iets over binnen. Over hoe openheid in de praktijk vorm krijgt.
Er viel een zin die bleef hangen: als een overheid haar burgers niet volledig vertrouwt, is het misschien niet vreemd dat dat wantrouwen wordt teruggegeven. Geen oordeel. Eerder een spiegel.
Misschien vraagt dat niet alleen om betere systemen of scherpere regels. Misschien vraagt het om iets minder tastbaars: de bereidheid om eerder te delen. Ook als iets nog niet af is. Om twijfel niet weg te poetsen, maar zichtbaar te maken. Om onzekerheid niet te verhullen, maar te benoemen.
Dat is ongemakkelijk. Juist voor bestuurders, ambtenaren en organisaties die gewend zijn zorgvuldig te zijn. Maar misschien begint betekenisvolle openheid precies daar: op het moment dat nog niet alles klopt, nog niet alles vaststaat en nog niet alles kan worden uitgelegd alsof het logisch en afgerond is.
Deze aflevering raakt daar voorzichtig aan. Niet vanuit het idee dat alles altijd open moet. Wel vanuit de gedachte dat openheid pas betekenis krijgt als zij ook iets laat zien van wat schuurt.
Misschien is De erfenis van geslotenheid daarom niet alleen een aflevering over wat historisch is ontstaan. Het is ook een vraag aan het heden. Niet alleen: willen we open zijn? Maar vooral: wat durven we te laten zien voordat alles is geordend, afgestemd en gladgestreken?
Waarom openheid niet vanzelfsprekend is. ‘De wetgeving is goed, maar de cultuur van toedekken is juist weer toegenomen.’ Met die scherpe observatie raakt Marja Wagenaar de kern van de derde aflevering van De kunst van transparantie. In gesprek met hosts Asha Narain en Manuela Fun staat één vraag centraal: als openbaarheid zo goed geregeld is, waarom voelt het dan vaak anders? Luister hier naar de derde aflevering van de podcast De kunst van transparantie:
https://publiekdenken.nl/podcasts/de-kunst-van-transparantie
