Discriminatie en racisme zijn geen incidenten, maar structurele problemen die ook binnen en door de overheid voorkomen. Dat stelt de Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme in haar eindrapport Discriminatie doorbreken. Naar een overheid die discriminatie bestrijdt en voorkomt. In het rapport presenteert de staatscommissie een actieagenda om discriminatie door de overheid in Europees en Caribisch Nederland structureel aan te pakken.
Volgens de staatscommissie zit discriminatie vaak verborgen in wetten, regels, systemen en werkwijzen binnen beleid en dienstverlening. Daarom is een fundamentele koerswijziging nodig: de overheid moet niet alleen stoppen met discrimineren, maar discriminatie actief voorkomen en bijdragen aan gelijkheid en gelijkwaardigheid.
Voorzitter Joyce Sylvester benadrukt dat discriminatie en racisme diepgeworteld zijn. Ze zijn volgens haar verankerd in instituties, werkwijzen en aannames en werken vaak onzichtbaar door. Hoewel discriminatie in Nederland verboden is op grond van artikel 1 van de Grondwet, blijft het in de praktijk een hardnekkig probleem. Discriminatie komt voor op onder meer de arbeidsmarkt, in de zorg, op de woningmarkt, in het onderwijs en bij de overheid zelf.
De huidige aanpak schiet volgens de staatscommissie tekort. Die is te vaak reactief en gericht op incidenten, waardoor structurele patronen blijven voortbestaan. Ook worden wetgeving en beleid nog te vaak ontwikkeld vanuit een beperkt perspectief. Mensen die direct geraakt worden door discriminatie worden onvoldoende betrokken, terwijl juist hun kennis en ervaringen kunnen helpen om discriminatie te voorkomen. Daarnaast stellen overheid en politiek zich volgens de commissie regelmatig terughoudend of ontkennend op bij het benoemen en aanpakken van discriminatie en racisme.
Discriminatie heeft grote gevolgen voor mensen en voor de samenleving als geheel. Talent wordt minder benut, mensen voelen zich achtergesteld, inwoners lopen gezondheidsschade op en het vertrouwen in de overheid neemt af. Ook kosten hersteloperaties de samenleving miljarden. De staatscommissie wijst erop dat de overheid hierin een dubbele rol heeft: zij is hoeder van grondrechten, maar draagt zelf ook bij aan ongeoorloofde ongelijke behandeling.
De actieagenda van de staatscommissie bevat tien concrete acties om discriminatie en racisme structureel te bestrijden en te voorkomen. De voorstellen richten zich onder meer op betere monitoring van discriminatie, het stoppen van datagedreven profilering, het versterken van wetgeving en toezicht en het actief betrekken van inwoners bij beleid en wetgeving. Ook vraagt de commissie nadrukkelijk aandacht voor gelijkheid en gelijkwaardigheid in Caribisch Nederland.
Daarnaast biedt de staatscommissie concrete instrumenten waarmee overheid en samenleving direct aan de slag kunnen. Met de ontwikkelde discriminatietoets kunnen overheidsorganisaties risico’s op discriminatie in beleid en dienstverlening preventief opsporen en aanpakken. Ook stelt de commissie voor om geleidelijk een wettelijke Gelijkheidsplicht Publieke Sector in te voeren. Daarmee zouden overheidsinstanties verplicht worden om gelijke behandeling vanaf het begin mee te nemen in beleid en uitvoering.
Volgens Sylvester vraagt de aanpak van discriminatie en racisme om een fundamentele verandering in de manier waarop de overheid stuurt: van reactief naar proactief, van afzijdig naar richtinggevend en van besluitvorming óver mensen naar besluitvorming mét mensen. De staatscommissie roept het kabinet op om een onafhankelijke borgings- en monitoringscommissie in te stellen die de uitvoering van de aanbevelingen bewaakt en aanjaagt.
Met dit eindrapport brengt de staatscommissie haar laatste rapportage uit. De commissie werd in 2022 ingesteld op verzoek van de Tweede Kamer en beëindigt deze zomer haar werkzaamheden, omdat de afgesproken termijn van vier jaar afloopt. Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties zal vervolg geven aan de aanbevelingen en de ontwikkelde instrumenten, waaronder de Discriminatietoets Publieke Dienstverlening en de Discriminatietoets Beleidsprocessen.
