Waarom openheid niet vanzelfsprekend is. ‘De wetgeving is goed, maar de cultuur van toedekken is juist weer toegenomen.’ Met die scherpe observatie raakt Marja Wagenaar de kern van de derde aflevering van De kunst van transparantie. In gesprek met hosts Asha Narain en Manuela Fun staat één vraag centraal: als openbaarheid zo goed geregeld is, waarom voelt het dan vaak anders?
Wagenaar – voormalig Tweede Kamerlid en expert in besluitvorming – schetst hoe Nederland historisch juist vooropliep in openheid. Transparantie werd hier niet opgelegd, maar groeide vanuit maatschappelijke druk en democratische idealen. Denk aan de wekelijkse persconferenties van de minister-president: een relatief uniek fenomeen dat voortkomt uit de wens om verantwoording af te leggen.
Toch wringt er iets. Want hoewel openbaarheid stevig verankerd is in wetgeving en zelfs in de Grondwet, blijkt de praktijk weerbarstig. Volgens Wagenaar ligt dat niet aan de regels, maar aan de cultuur. In plaats van openheid als uitgangspunt, wordt informatie vaak strategisch ingezet. Niet om burgers te informeren, maar om beeldvorming te sturen.
Dat gebeurt subtiel, maar consequent: via timing, framing en zelfs strategisch lekken. Besluiten worden soms pas gedeeld wanneer het politiek goed uitkomt, of verpakt in een verhaal dat beter ‘landt’. ‘Beeld is iets anders dan werkelijkheid,’ zegt Wagenaar daarover.
De gevolgen daarvan zijn groter dan alleen communicatie. Het raakt aan vertrouwen. Want als openheid selectief voelt, ontstaat afstand. Of zoals Wagenaar het treffend formuleert: wanneer de overheid haar burgers niet vertrouwt, is het niet vreemd dat burgers de overheid ook niet vertrouwen.
Een belangrijk inzicht uit de aflevering is dat transparantie niet alleen gaat over toegang tot informatie, maar over intentie. Is openheid een recht van burgers, of een instrument van de politiek? In dat onderscheid zit volgens Wagenaar het verschil tussen vertrouwen opbouwen of juist ondermijnen.
Tegelijkertijd biedt de aflevering ook perspectief. Er zijn momenten waarop het wél lukt. Tijdens de coronacrisis bijvoorbeeld, toen onzekerheid expliciet werd benoemd en besluiten werden genomen terwijl niet alles zeker was. Of dichter bij huis: burgemeesters die in crisissituaties open communiceren over wat ze weten – en wat niet.
Wat daarvoor nodig is? Minder angst, meer lef. En misschien wel een fundamentele verschuiving: van macht naar gezag. ‘Met gezag krijg je vertrouwen. Dat is veel belangrijker dan macht,’ stelt Wagenaar.
De aflevering laat zien dat de echte keuze waar de overheid voor staat geen technische is, maar een principiële: kiezen we voor openheid als opportuniteit, of als rechtsbeginsel?
En misschien nog fundamenteler: durven we open te zijn, ook als dat ongemakkelijk is?
Waar te beluisteren?
🎧 Beluister deze aflevering van De kunst van transparantie via deze link of op Spotify en Apple Podcasts.
De erfenis van geslotenheid is de derde aflevering van de podcastserie De kunst van transparantie.
