Burgers zeggen massaal bereid te zijn om mee te doen aan vormen van democratische participatie, maar in de praktijk blijft daadwerkelijke deelname ver achter. Dat blijkt uit een analyse van DEMOTEC (Europees onderzoeksproject over democratische vernieuwing en burgerparticipatie) onder 26.407 burgers in tien Europese landen. Vooral bij participatief begroten is de kloof groot: gemiddeld zegt 60,3 procent van de respondenten bereid te zijn mee te doen, terwijl 13,1 procent dat daadwerkelijk heeft gedaan.
De onderzoekers spreken van een participatieparadox. Niet alleen is er een groot verschil tussen willen en doen, ook blijken de groepen die het sterkst zeggen te willen participeren niet altijd de groepen te zijn die in de praktijk het vaakst deelnemen.
In het onderzoek zijn burgers ingedeeld in vier democratische profielen. De grootste groep, het Gemixt Model, wil een balans tussen besluitvorming door politici, experts en burgers. Daarnaast onderscheidt het onderzoek Technocratie, waarbij burgers relatief veel vertrouwen stellen in experts, Politici-Avers, met weinig vertrouwen in politici, en Directe Democratie, een groep die sterk gelooft in besluitvorming door burgers zelf.
Opvallend genoeg zijn het niet de directe democraten of politici-averse burgers die het vaakst deelnemen aan nieuwe participatievormen. Bij participatief begroten, referenda en burgerberaden scoren juist technocratisch ingestelde burgers het hoogst op daadwerkelijke deelname.
Bij participatief begroten deed 16,9 procent van de technocraten mee. Onder politici-averse burgers was dat 14,9 procent, onder directe democraten 13,4 procent en binnen het Gemixt Model 8,8 procent. Ook bij referenda en burgerberaden is Technocratie de meest actieve groep.
Tegelijkertijd zijn politici-averse burgers juist vaak het meest bereid om deel te nemen. Bij participatief begroten zegt 67,8 procent van hen bereid te zijn mee te doen. Bij referenda gaat het om 83 procent. Toch blijft hun daadwerkelijke deelname achter bij die van technocraten.
Ook directe democraten blijken niet automatisch de meest actieve participanten. Hoewel zij het sterkst geloven in directe besluitvorming door burgers, nemen zij niet het vaakst deel aan participatief begroten, referenda of burgerberaden.
Bij verkiezingen is het verschil tussen de groepen veel kleiner. Het aandeel respondenten dat zegt altijd te stemmen bij lokale verkiezingen ligt in alle vier de profielen rond de 62 procent. Stemmen lijkt daarmee veel gelijkmatiger verdeeld dan deelname aan nieuwe participatievormen.
Volgens de analyse laat dit zien dat meer participatie organiseren niet automatisch leidt tot bredere deelname. Nieuwe participatievormen vragen meer initiatief, kennis, tijd en vertrouwen dan stemmen bij verkiezingen. Daardoor bestaat het risico dat vooral burgers deelnemen die al goed hun weg weten te vinden in formele processen.
Voor overheden en gemeenten is de uitkomst relevant. Als burgers wel willen participeren maar dat niet doen, ligt de uitdaging niet alleen in het aanbieden van inspraakmomenten. Minstens zo belangrijk is het verlagen van drempels, het versterken van vertrouwen en het duidelijk terugkoppelen wat er met inbreng gebeurt. De centrale vraag is daarmee niet alleen of burgers willen participeren, maar vooral wat nodig is om bereidheid om te zetten in daadwerkelijke deelname.
