Mensen vormen hun mening niet alleen via media of algoritmen. Ook hun sociale omgeving, persoonlijke ervaringen en achtergrond spelen een belangrijke rol. Dat blijkt uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau en de Vrije Universiteit Amsterdam.
Het onderzoek maakt deel uit van het Continu Onderzoek Burgerperspectieven. Daarin verkenden onderzoekers hoe media, sociale contacten en eigen ervaringen invloed hebben op opinievorming.
Volgens het SCP hebben mensen duidelijke normen over meningsvorming. Zij vinden dat een mening goed onderbouwd moet zijn. Ook vinden zij betrouwbare bronnen belangrijk. Toch onderschatten mensen vaak hoe hun eigen mening ontstaat.
Opinievorming vraagt om bredere blik
Media spelen een rol bij opinievorming over politiek en samenleving. Mensen laten zich beïnvloeden door wat zij zien, wie informatie deelt en hoe informatie wordt gepresenteerd.
Maar media vormen slechts één deel van het proces. Gesprekken met familie, vrienden, collega’s en kennissen tellen ook mee. Daarnaast beïnvloeden persoonlijke ervaringen en iemands maatschappelijke positie de mening. Volgens de onderzoekers stopt overtuigingskracht niet bij het scherm. Ook het gezin, de vriendengroep en de werkvloer bepalen mede welke opvattingen iemand ontwikkelt.
Daarom pleit het SCP voor een bredere blik op opinievorming. Die blik nuanceert zorgen over filterbubbels, polarisatie en sociale media.
Geen volledig gescheiden mediabubbels
Het mediagebruik veranderde de afgelopen vijftien jaar sterk. Vooral jongeren gebruiken meer digitale en sociale media. Daardoor komen zij vaker toevallig nieuws tegen. Die toevallige blootstelling kan invloed hebben op hun mening. Mensen merken die invloed niet altijd bewust op.
Toch ziet het SCP geen bewijs voor volledig gescheiden mediabubbels. Jongeren gebruiken juist een breed en divers mediadieet. Zij combineren sociale media, online interacties en andere informatiebronnen. Dat beeld wijkt af van het idee dat groepen volledig langs elkaar heen leven. Volgens het SCP vraagt dit om meer nuance in het debat over media.
Meer aandacht voor opiniebewustzijn
Het SCP pleit voor meer aandacht voor opiniebewustzijn. Daarmee bedoelt het planbureau inzicht in de manier waarop mensen hun mening vormen. Dat bewustzijn is belangrijk in een democratie. Mensen moeten ruimte hebben om na te denken over maatschappelijke kwesties. Zo kunnen zij beter geïnformeerde keuzes maken.
Volgens SCP-onderzoeker Josje den Ridder kan bewustzijn over meningsvorming daaraan bijdragen. Dat vraagt niet alleen om mediawijsheid. Ook gesprekken, ervaringen en persoonlijke omstandigheden verdienen aandacht. Een bredere blik kan helpen om het publieke debat te versterken. Mensen moeten opvattingen kunnen vormen, bespreken en uiten.
Stemming over Nederland blijft bezorgd
Het onderzoek gaat ook in op de stemming in Nederland. In de winter van 2025 en 2026 werd die stemming iets minder negatief. Toch blijft een meerderheid bezorgd. Volgens het SCP vindt 53 procent dat Nederland de verkeerde kant opgaat. Daarnaast geeft 52 procent de regering een onvoldoende voor vertrouwen.
Mensen maken zich zorgen over immigratie, betaalbare woningen en politieke onrust. Ook noemen zij de manier van samenleven en hoge prijzen.
De internationale politieke situatie zorgt eveneens voor onrust. Daarover maakt 58 procent zich zorgen. Dat is fors meer dan vóór de oorlog in Oekraïne.
Vertrouwen in politiek blijft laag
Het politiek vertrouwen schommelt de laatste jaren. Toch blijft het laag vergeleken met de periode vóór de vertrouwensdaling in 2021. Mensen met vertrouwen in het kabinet-Jetten noemen vooral inhoudelijke overeenstemming. Ook waarderen zij dat het kabinet een andere politieke kleur heeft dan het vorige kabinet. Mensen met weinig vertrouwen zijn kritisch over de koers. Zij wijzen ook op de vorm van een minderheidskabinet. Anderen vinden dat het kabinet weinig daadkracht toont. Volgens het SCP overtuigt het minderheidskabinet mensen in de eerste maanden nog niet.
