Gemeenten beschikken over het algemeen over voldoende instrumenten om de integriteit van ambtenaren te bevorderen, maar de toepassing ervan laat te wensen over. Gedragscodes, meldregelingen en trainingen zijn doorgaans aanwezig, maar integriteit krijgt niet altijd structureel aandacht in het dagelijks werk. Dat blijkt uit onderzoek dat is uitgevoerd in het kader van de Cao Gemeenten en Cao SGO 2025-2027.
Voor het onderzoek bracht Vijverberg Advocaten bestaande wet- en regelgeving en beschikbare integriteitsinstrumenten in kaart. Daarnaast werden interviews gehouden met vier gemeenten, een werknemersorganisatie en een toezichthouder. Volgens de onderzoekers voldoen de onderzochte gemeenten over het algemeen aan hun wettelijke verplichtingen. Het probleem zit vooral in de uitvoering.
Zo komt integriteit niet overal terug in functioneringsgesprekken, terwijl de Ambtenarenwet dat wel voorschrijft. Ook zijn trainingen vaak eenmalig en vooral gericht op kennisoverdracht. Volgens de onderzoekers is juist behoefte aan herhaling, het bespreken van dilemma’s en het oefenen met situaties uit de dagelijkse praktijk. Leidinggevenden spelen daarbij een belangrijke rol.
Angst om te melden
Een ander knelpunt is het verschil tussen de formele meldstructuur en de feitelijke meldcultuur. Hoewel gemeenten beschikken over meldpunten en vertrouwenspersonen, durven medewerkers niet altijd melding te maken van misstanden. Zij vrezen bijvoorbeeld negatieve gevolgen voor hun loopbaan of arbeidsrelaties, of hebben onvoldoende vertrouwen in de afhandeling.
De onderzoekers adviseren daarom een onafhankelijk, extern meldpunt voor integriteitskwesties. Dat zou eventueel kunnen worden ondergebracht bij de bestaande Landelijke Klachtencommissie Ongewenst Gedrag (LKOG). Een onafhankelijke behandeling kan het vertrouwen van medewerkers vergroten.
Breder pakket aan sancties
Ook bevelen de onderzoekers aan om een breder pakket aan sancties voor integriteitsschendingen in de cao op te nemen. Gemeenten ervaren het huidige sanctiepalet als beperkt, waardoor het lastig kan zijn een passende maatregel te treffen. Duidelijke afspraken moeten zorgen voor meer voorspelbaarheid en een consequente behandeling van overtredingen. Daarnaast zou de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) een integriteitsnetwerk moeten opzetten waarin gemeenten kennis, praktijkvoorbeelden en modeldocumenten kunnen uitwisselen.
De onderzoekers benadrukken dat nieuwe instrumenten alleen niet voldoende zijn. De grootste verbetering valt te behalen door bestaande voorzieningen consequent toe te passen en integriteit regelmatig bespreekbaar te maken. Ook benadrukken ze dat het onderzoek is gebaseerd op een beperkt aantal interviews en daarmee een eerste beeld biedt, geen representatief overzicht van de gehele gemeentelijke sector.
