Een open overheid maakt informatie toegankelijk, geeft inwoners inzicht in besluiten en biedt ruimte om mee te doen. Om die uitgangspunten bij alle overheidslagen in concrete acties om te zetten, werken het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK), het Instituut Maatschappelijke Innovatie (IMI) en de maatschappelijke coalitie Over Informatie Gesproken aan de Verklaring voor een open overheid. Zij nodigen overheidsorganisaties en hun bestuurders uit zich aan de verklaring te verbinden.
Ronne de Bruin, beleidsmedewerker openbaarheidsbeleid bij BZK, en Guido Enthoven, oprichter van IMI, waren betrokken bij het opstellen van de Verklaring. Volgens De Bruin kreeg openbaarheid in 2022, mede door de toeslagenaffaire, veel aandacht. Inmiddels verschuift de discussie naar de uitvoeringslasten van de Woo. ‘Maar openbaarheid heeft ook veel waardevolle kanten en kan veel opleveren. We willen de positieve waarden van een open overheid blijven uitdragen.’ De Verklaring gaat volgens haar verder dan de Woo. ‘Het gaat ook over proactieve dienstverlening, bereikbaarheid en zorgen dat mensen kunnen meedoen aan besluitvorming.’ De Verklaring formuleert voor de periode 2027–2030 drie gezamenlijke ambities, met concrete acties waarvan inwoners het resultaat moeten merken. Deelnemende organisaties kunnen daaraan eigen meetbare stappen toevoegen. Voorop staat het proactief openbaar maken van maatschappelijk belangrijke dossiers: vanaf 2027 publiceert iedere deelnemende organisatie jaarlijks ten minste één dossier dat in de belangstelling staat. Enthoven legt uit: ‘Ze kiezen dat mede op basis van wat inwoners, journalisten en maatschappelijke organisaties willen weten. De documenten worden in samenhang gepubliceerd, met een begrijpelijke toelichting op besluiten en afwegingen. Welk dossier belangrijk is, verschilt per organisatie en per bestuurslaag. Dat kan gaan om een rondweg, de inrichting van een plein, een asielzoekerscentrum of windmolens.’ BZK heeft voor zichzelf afgesproken verder te gaan dan het minimum van één dossier per jaar, benadrukt De Bruin. ‘De bestuursraad heeft afgesproken jaarlijks tien betekenisvolle dossiers te publiceren. Een daarvan is de Nederlandse Digitaliseringsstrategie. De belangrijkste achterliggende documenten en overleggen zijn daarbij in een tijdlijn opgenomen. Voor alle duidelijkheid: andere deelnemers hoeven dat aantal niet over te nemen.
Informatie binnen handbereik De tweede stap gaat over bereikbaarheid. Enthoven: ‘Uiterlijk eind 2027 moet iedere deelnemende organisatie een herkenbaar informatiepunt hebben waar mensen terechtkunnen. Bij omvangrijke of onduidelijke Woo-verzoeken gaat de organisatie binnen zeven dagen met de verzoeker in gesprek. Dat contact kan ook helpen om de vraag af te bakenen en samen te bepalen waarnaar gezocht moet worden.’ De mogelijkheid tot persoonlijk contact is daarbij een aandachtspunt. ‘Digitale dienstverlening is niet voor iedereen vanzelfsprekend,’ zegt Enthoven. ‘Voor mensen die moeite hebben met digitale contactmogelijkheden zijn telefonisch contact en een fysiek loket belangrijke alternatieven. Een informatiepunt moet daarom ook buiten digitale kanalen bereikbaar zijn.’ Hij noemt de provincie Groningen als voorbeeld van overleg met Woo-verzoekers. ‘Ze maken afspraken over wat iemand precies wil ontvangen en hoe ze samen zoektermen bepalen en de zoekactie afbakenen.’ De derde ambitie gaat over open besluitvorming en betrokkenheid van inwoners. Enthoven: ‘Inwoners moeten kunnen volgen hoe besluiten tot stand komen en de gelegenheid krijgen bij de besluitvorming betrokken te zijn en daarop invloed uit te oefenen.’ Daarbij hoort ook dat overheden inzichtelijk maken hoe besluiten tot stand zijn gekomen. Enthoven: ‘De Verklaring noemt onder meer de openbaarmaking van besluitenlijsten, verslagen, beslisnota’s en tijdlijnen. Organisaties moeten verder openbaar terugkoppelen over participatietrajecten: wie is betrokken, welke inbreng is geleverd en wat heeft de overheid daarmee gedaan?’
Bestuurders aan zet Na ondertekening van de Verklaring voor een open overheid is het de bedoeling dat organisaties binnen drie maanden hun eerste uitvoeringsstappen delen. De eigen aanvullende acties geven organisaties ruimte om de Verklaring aan te laten sluiten op hun praktijk. Enthoven: ‘Daarna delen ze jaarlijks met elkaar wat is gerealiseerd, wat nog niet is gelukt en wat ze daarvan leren. Ook wisselen ze ervaringen uit en laten ze elkaar zien wat een open overheid in de praktijk oplevert.’ Volgens Enthoven geeft ondertekening door bestuurders medewerkers steun om aan openheid te werken. De Bruin benadrukt dat ook organisaties die nog niet alles op orde hebben zich kunnen aansluiten. ‘We willen organisaties en bestuurders aanmoedigen om zich aan de Verklaring te verbinden en daarin mee te groeien.’ Inmiddels heeft een aantal burgemeesters, wethouders en dijkgraven toegezegd de verklaring te ondertekenen. Meer informatie over de inhoud van de verklaring en de mogelijkheid van ondertekening via g.enthoven@imi.nu.
